GNI یا GNP چیست؟ همه‌چیز درباره درآمد و تولید ناخالص ملی به زبان ساده

درآمد ناخالص ملی (GNI) و تولید ناخالص ملی (GNP) از شاخص‌های مهم در اقتصاد کلان هستند. این معیارها، تصویری دقیق از وضعیت تولیدی و مالی شهروندان یک کشور ارائه می‌دهند. در گذشته، اقتصاددانان بیشتر از شاخص GNP برای بررسی وضعیت اقتصادی یک ملت استفاده می‌کردند، اما امروزه استفاده از GNI که بحث درآمد یک ملت را در نظر می‌گیرد، رواج بیشتری پیدا کرده است.

در این مطلب، درباره اینکه GNP و GNI چیست، چه تفاوتی با GDP دارند، فرمول محاسبه آن‌ها چیست و کاربرد آن برای مردم عادی چگونه است، صحبت می‌کنیم.

درآمد ناخالص ملی (GNI) چیست؟

برای پاسخ به پرسش GNI چیست و چه نقشی در اقتصاد کلان دارد، باید به این سوال جواب دهیم: شهروندان و شرکت‌های یک ملت در مجموع چقدر درآمد به دست آورده‌اند؟ این درآمد فقط به فعالیت‌های داخل کشور محدود نمی‌شود؛ بلکه هر درآمدی که ملت یک کشور از داخل یا خارج به‌دست می‌آورند نیز در آن محاسبه می‌شود.

درآمد ناخالص ملی (Gross National Income) فراتر از مرزهای جغرافیایی عمل می‌کند. GNI به زبان ساده نشان می‌دهد در یک سال چه مقدار درآمد در نهایت به مردم و کسب‌وکارهای یک کشور تعلق گرفته است. برای مثال، اگر یک شرکت ایرانی در داخل کشور فعالیت کند و همزمان از سرمایه‌گذاری یا شعبه خود در خارج سود دریافت کند، هر دو درآمد در محاسبه GNI نقش دارند.

تفاوت درآمد ناخالص ملی (GNI) و تولید ناخالص ملی (GNP)

احتمالا برای شما هم این سوال پیش آمده است که تولید ناخالص ملی (Gross National Product) با شاخص درآمدی (Gross National Income) چه فرقی دارد.

در گذشته، اقتصاددانان بیشتر از عبارت تولید ناخالص ملی (GNP) استفاده می‌کردند که به ارزش کل کالاها و خدمات تولیدشده توسط یک ملت اشاره داشت. اما امروزه، بیشتر از درآمد ناخالص ملی استفاده می‌شود که بیشتر روی «درآمد» تأکید دارد و توسط نهادهایی مثل World Bank و United Nations بیشتر به‌کار می‌رود.

در عمل، این دو شاخص بسیار به هم نزدیک‌اند:

• GNP بیشتر از زاویه ارزش تولید نهایی متعلق به اتباع یک کشور توضیح داده می‌شود.
• GNI از زاویه درآمد حاصل از تولید و مالکیت عوامل تولید بررسی می‌شود.

تفاوت GNP/GNI با GDP چیست؟

یکی از مهم‌ترین مباحث در اقتصاد کلان، درک تفاوت درآمد ناخالص ملی و تولید ناخالص داخلی است:

• تولید ناخالص داخلی یا همان GDP فقط ارزش کالاها و خدماتی را می‌سنجد که در داخل مرزهای جغرافیایی یک کشور تولید شده‌اند.
• در مقابل، مفهوم GNI به مالکیت اهمیت می‌دهد و نه مکان تولید؛ یعنی درآمد یک ملت چه در داخل چه در خارج از مرزهای کشور را در نظر می‌گیرد.

تفاوت GDP و GNI دقیقا در همین نقطه مشخص می‌شود که مرزهای جغرافیایی جای خود را به ملیت می‌دهند. در جدول زیر نیز براساس معیارهای مخلف تفاوت این دو مفهوم را بررسی کرده‌ایم:

ویژگی	تولید ناخالص داخلی (GDP)	درآمد ناخالص ملی (GNI)
تمرکز اصلی	مکان جغرافیایی تولید	ملیت و مالکیت تولیدکننده
درآمدهای خارجی شهروندان	محاسبه نمی‌شود	محاسبه می‌شود
سود شرکت‌های خارجی داخل کشور	محاسبه می‌شود	محاسبه نمی‌شود
معیار سنجش	حجم اقتصاد داخلی	رفاه و قدرت خرید شهروندان

فرمول محاسبه GNI و GNP

فرمول استاندارد هر دوی GNI و GNP به‌صورت زیر است:

GNI = GDP + NFIA و GNP
درآمد یا تولید ناخالص ملی = تولید ناخالص داخلی + درآمد خالص عوامل تولید از خارج

در این فرمول، NFIA مخفف (Net Factor Income from Abroad) و به‌معنای درآمد خالص عوامل تولید از خارج است. این درآمدها شامل حقوق و دستمزد نیروی کار، سود سرمایه‌گذاری، بهره و سود سهام دریافتی از خارج، منهای مبالغ پرداختی به عوامل خارجی می‌شوند. در واقع، GNI فقط به محل تولید توجه نمی‌کند، بلکه بررسی می‌کند درآمد نهایی به چه کسانی تعلق گرفته است.

این محاسبات به اقتصاددانان اجازه می‌دهد تا تصویر دقیقی از جریان ورود و خروج پول به کشور داشته باشند. در این مسیر سه مرحله مهم وجود دارد که باید به دقت انجام شوند:

۱. افزودن درآمدهای خارجی به GDP (حقوق و سود حاصل از خارج)

در این مرحله، درآمدهایی که ساکنان یک کشور از خارج به‌دست می‌آورند به GDP اضافه می‌شود. این درآمدها می‌تواند شامل حقوق نیروی کار، سود سرمایه‌گذاری، بهره، سود سهام یا درآمد شرکت‌های داخلی از فعالیت در خارج باشد.

مثلا، اگر یک شرکت ایرانی از شعبه یا سرمایه‌گذاری خود در خارج سود دریافت کند، این درآمد به دلیل تعلق به ساکنان ایران می‌تواند به درآمد ملی اضافه شود. همین منطق درباره فردی هم صدق می‌کند که در ایران مقیم است و از یک کارفرمای خارجی دستمزد می‌گیرد.

۲. کسر درآمدهای پرداختی به خارج (حقوق و سود پرداخت‌شده به غیرمقیمان)

در مرحله بعد، درآمدهایی که در داخل کشور ایجاد شده اما متعلق به افراد یا شرکت‌های خارجی است، از محاسبه کم می‌شود. دلیل این کار ساده است: این درآمد داخل مرزهای کشور تولید شده، اما در نهایت به ساکنان همان کشور تعلق ندارد.

برای مثال، اگر یک شرکت خارجی در ایران فعالیت کند و سود آن به مالکان خارجی برسد، این سود در GDP ایران دیده می‌شود؛ چون در داخل کشور تولید شده است. اما در GNI ایران باقی نمی‌ماند، چون مالک نهایی این درآمد غیرمقیم است.

۳. مالیات و یارانه (افزودن مالیات‌ها و کم کردن یارانه‌ها که در GDP محاسبه نشده‌اند)

در محاسبه رایج GNI از مسیر GDP، تمرکز اصلی روی درآمد خالص اولیه از خارج است. یعنی وقتی GDP نقطه شروع محاسبه باشد، معمولا نیازی نیست دوباره مالیات‌ها و یارانه‌های داخلی را جداگانه به فرمول اضافه یا از آن کم کنیم؛ چون این موارد در چارچوب محاسبه GDP و حساب‌های ملی لحاظ شده‌اند.

بااین‌حال، در برخی روش‌های حسابداری ملی ممکن است برای رسیدن از یک شاخص درآمدی به شاخصی دیگر، تعدیل‌هایی مربوط به مالیات‌ها و یارانه‌های تولید و واردات انجام شود. نکته مهم برای مخاطب عمومی این است که فرمول ساده و کاربردی GNI همان است: GDP به‌علاوه درآمد خالصی که از خارج به ساکنان کشور می‌رسد.

تفاوت GNI اسمی و حقیقی

برای بررسی وضعیت اقتصادی یک کشور، فقط نگاه‌کردن به افزایش اعداد کافی نیست؛ چون بخشی از این رشد ممکن است فقط به‌دلیل تورم اتفاق افتاده باشد. به‌همین‌دلیل، اقتصاددانان معمولا درآمد ناخالص ملی را به دو شکل اسمی و حقیقی بررسی می‌کنند:

GNI اسمی

GNI اسمی، درآمد ناخالص ملی را بر اساس قیمت‌های همان سال محاسبه می‌کند. مثلا اگر درآمد ملی یک کشور نسبت به سال قبل افزایش پیدا کند، لزوما به این معنی نیست که مردم ثروتمندتر شده‌اند؛ ممکن است فقط قیمت کالاها و خدمات بیشتر شده باشد.

GNI حقیقی

در مقابل، GNI حقیقی، اثر تورم را حذف می‌کند و تغییرات واقعی درآمد را نشان می‌دهد. این شاخص کمک می‌کند بفهمیم آیا قدرت خرید مردم و عملکرد واقعی اقتصاد رشد کرده یا فقط اعداد بزرگ‌تر شده‌اند.

درآمد ناخالص ملی در ایران

بر اساس داده‌های بانک جهانی، درآمد ناخالص ملی ایران به قیمت جاری دلار آمریکا در سال ۲۰۲۴، حدود ۴۷۴ میلیارد دلار بوده است. این عدد، کل درآمدی را نشان می‌دهد که به ساکنان و واحدهای اقتصادی مقیم ایران تعلق می‌گیرد؛ یعنی GDP به‌علاوه درآمد خالصی که از خارج دریافت می‌شود.

درآمد ناخالص ملی سرانه چیست؟

وقتی می‌خواهیم بدانیم سهم هر فرد از ثروت کل کشور چقدر است، به سراغ شاخص سرانه می‌رویم. درآمد ناخالص ملی سرانه (GNI per capita) از تقسیم کل درآمد ملی بر جمعیت کشور به‌دست می‌آید:

GNI per capita = GNI / Population​
درآمد ناخالص ملی سرانه = درآمد ناخالص ملی ÷ جمعیت کشور

این عدد نشان‌دهنده میانگین پولی است که هر فرد در یک سال به دست می‌آورد. GNI سرانه یکی از بهترین معیارها برای مقایسه سطح رفاه شهروندان در کشورهای مختلف است.

برای محاسبه GNI سرانه از روش‌های مختلفی استفاده می‌شود:

• روش اطلس (Atlas) درآمد را بر اساس دلار تعدیل‌شده محاسبه می‌کند.
• روش برابری قدرت خرید (PPP) علاوه بر نرخ ارز، سطح قیمت‌ها و قدرت خرید واقعی مردم را نیز در نظر می‌گیرد. به‌همین‌دلیل، ارقام PPP معمولا بیشتر از Atlas هستند و تصویر نزدیک‌تری از توان خرید واقعی ارائه می‌دهند.

تغییرات GNI سرانه ایران بر پایه روش Atlas و PPP

هر دو نمودار زیر، وضعیت سرانه درآمد ناخالص ملی ایران را نشان می‌دهند، اما با دو روش محاسبه متفاوت؛ به همین دلیل روند کلی آن‌ها مشابه است اما اعداد و شدت تغییرات تفاوت دارد.

• نمودار اول: سرانه GNI بر اساس روش اطلس (Atlas Method) و دلار جاری را نشان می‌دهد. درآمد سرانه ایران از حدود ۷.۳ هزار دلار در سال‌های ۲۰۱۲–۲۰۱۳ به حدود ۴ هزار دلار در ۲۰۲۰ کاهش پیدا کرده و سپس تا ۵.۱۳ هزار دلار در ۲۰۲۴ بهبود یافته است. افت شدید این دوره می‌تواند تحت تاثیر عواملی مانند کاهش ارزش پول ملی، تحریم‌ها و نوسانات اقتصادی باشد.
• نمودار دوم: سرانه GNI بر اساس برابری قدرت خرید (PPP) را نشان می‌دهد. سرانه GNI بر مبنای PPP از حدود ۱۴ هزار دلار در ۲۰۱۹ به نزدیک ۱۹.۸ هزار دلار در ۲۰۲۴ رسیده است. دلیل بالاتر بودن ارقام PPP این است که این شاخص تنها نرخ ارز را در نظر نمی‌گیرد و قدرت واقعی خرید مردم داخل کشور را نیز محاسبه می‌کند.

مقایسه GNI سرانه ایران با کشورهای همسایه

طبق داده‌های بانک جهانی، GNI سرانه ایران به روش اتلس (Atlas) در سال ۲۰۲۴ برابر با ۵,۱۳۰ دلار بوده است. این عدد در سال ۲۰۲۳ برابر با ۵,۰۷۰ دلار و در سال ۲۰۲۲ برابر با ۴,۳۹۰ دلار ثبت شده بود. بنابراین، از نگاه دلاری و براساس روش Atlas، درآمد سرانه ایران در سال ۲۰۲۴ نسبت به دو سال قبل افزایش داشته است.

کشور	۲۰۲۰	۲۰۲۱	۲۰۲۲	۲۰۲۳	۲۰۲۴
ایران	۳٬۹۸۰ دلار	۴٬۱۱۰ دلار	۴٬۳۹۰ دلار	۵٬۰۷۰ دلار	۵٬۱۳۰ دلار
افغانستان	۳٬۹۸۰ دلار	۳۸۰ دلار	۳۷۰ دلار	۳۷۰ دلار	—
عربستان سعودی	۲۶٬۹۴۰ دلار	۳۰٬۴۸۰ دلار	۳۵٬۱۱۰ دلار	۳۶٬۳۳۰ دلار	۳۵٬۶۳۰ دلار
ترکیه	۹٬۳۳۰ دلار	۱۰٬۲۴۰ دلار	۱۰٬۸۷۰ دلار	۱۱٬۹۸۰ دلار	۱۳٬۴۶۰ دلار
امارات متحده عربی	۴۱٬۳۱۰ دلار	۴۳٬۲۳۰ دلار	۴۶٬۹۹۰ دلار	۵۱٬۱۰۰ دلار	۵۱٬۵۵۰ دلار
عراق	۴٬۷۲۰ دلار	۴٬۷۴۰ دلار	۵٬۵۱۰ دلار	۵٬۹۲۰ دلار	۶٬۰۳۰ دلار
کویت	۳۳٬۱۵۰ دلار	۳۵٬۹۹۰ دلار	۳۹٬۱۲۰ دلار	۴۲٬۰۳۰ دلار	۴۰٬۷۷۰ دلار
پاکستان	۱٬۳۷۰ دلار	۱٬۴۲۰ دلار	۱٬۵۱۰ دلار	۱٬۴۵۰ دلار	۱٬۴۳۰ دلار

جدول بالا، روند سرانه درآمد ناخالص ملی (GNI per capita) کشورهای منتخب منطقه را بین سال‌های ۲۰۲۰ تا ۲۰۲۴ نشان می‌دهد. داده‌ها نشان می‌دهند ایران پس از افت سال‌های قبل، روندی نسبتا افزایشی داشته و از ۳٬۹۸۰ دلار در ۲۰۲۰ به ۵٬۱۳۰ دلار در ۲۰۲۴ رسیده است. بااین‌حال، ایران همچنان فاصله قابل توجهی با کشورهای ثروتمند منطقه مانند امارات، کویت و عربستان سعودی دارد.

ترکیه نیز رشد تدریجی را تجربه کرده و به ۱۳٬۴۶۰ دلار رسیده است. همچنین کشورهایی مانند افغانستان و پاکستان پایین‌ترین سطوح درآمد سرانه را دارند.

چرا GNI ایران با درآمد واقعی مردم فرق دارد؟

درآمد ملی ناخالص یک شاخص میانگین کلان است و نشان‌دهنده کل درآمدی است که در کشور تولید می‌شود، اما لزوماً درآمد واقعی و قابل تصرف مردم عادی را نشان نمی‌دهد. دلیل اصلی تفاوت، نابرابری درآمد است: GNI سرانه میانگین است، ولی به‌خاطر ضریب جینی (Gini Coefficient) نسبتاً بالا، درآمد میانه خانوارها خیلی کمتر از این میانگین است. یعنی عده کمی درآمد بسیار بالا دارند و اکثر مردم درآمد کمتری تجربه می‌کنند.

ضریب جینی (Gini Coefficient) شاخصی برای اندازه‌گیری نابرابری درآمد یا ثروت در یک جامعه است. این شاخص نشان می‌دهد درآمد بین افراد جامعه چقدر عادلانه یا ناعادلانه توزیع شده است.

علاوه بر این، تورم مزمن، تحریم‌ها و اقتصاد رانتی باعث می‌شود بخش زیادی از GNI (مثل درآمد نفت) مستقیم به جیب مردم نرسد و قدرت خرید واقعی به‌سرعت کاهش یابد.

کاربردها و اهمیت GNI

سازمان‌های بین‌المللی حساب ویژه‌ای روی این شاخص اقتصادی باز می‌کنند. طبقه‌بندی درآمد کشورها با GNI یک روش استاندارد است که توسط نهادهای معتبر انجام می‌شود. GNI بانک جهانی به‌عنوان یک مرجع اصلی برای تعیین کشورهای کم‌درآمد و پردرآمد شناخته می‌شود. این دسته‌بندی‌ها مستقیما بر روند دریافت وام‌ها و کمک‌های توسعه‌ای تاثیر می‌گذارند.

علاوه‌براین، رابطه مستقیمی بین سطح زندگی و GNI وجود دارد که نشان‌دهنده کیفیت حیات شهروندان است. این شاخص در محاسبه شاخص توسعه انسانی نیز کاربرد فراوانی دارد تا رفاه واقعی یک ملت نسبت به تولید داخلی سنجیده شود. بنابراین، اهمیت این مفهوم بسیار فراتر از یک عدد ساده در گزارش‌های اقتصادی است و مسیر پیشرفت جوامع را ترسیم می‌کند.

محدودیت‌های درآمد ناخالص ملی

هیچ شاخص اقتصادی در جهان کامل نیست و این معیار نیز نقص‌های خاص خود را دارد. یکی از بزرگترین مشکلات این است که فعالیت‌های اقتصاد غیررسمی در این آمار لحاظ نمی‌شوند. کارهایی که در خانه انجام می‌شوند یا معاملاتی که ثبت قانونی نمی‌شوند در این اعداد غایب هستند. همچنین این شاخص هیچ اطلاعاتی درباره نحوه توزیع ثروت و نابرابری در جامعه به ما نمی‌دهد.

نوسانات نرخ ارز هم می‌تواند بر تفسیر این شاخص اثر بگذارد. در کشورهایی مانند ایران که ارزش پول ملی تغییرات شدیدی دارد، تبدیل GNI به دلار ممکن است تصویر متفاوتی از وضعیت واقعی اقتصاد نشان دهد. به همین دلیل تحلیلگران معمولا این شاخص را همراه با شاخص‌های دیگر بررسی می‌کنند تا تصویر دقیق‌تری از شرایط اقتصادی به دست آورند.

جمع‌بندی

اقتصاد کلان پر از مفاهیمی است که درک آن‌ها به شناخت بهتر دنیای پیرامون ما کمک می‌کند. در این مقاله بررسی کردیم که شاخص درآمد ملی چیست و چرا باید به جای تمرکز صرف بر تولید داخلی به درآمد کل شهروندان نیز توجه کنیم. این معیار جامع‌تر توان اقتصادی یک ملت را فارغ از مرزهای جغرافیایی به تصویر می‌کشد. محاسبه درآمدهای خارجی و کسر خروجی‌ها تصویری شفاف‌تر از ثروت واقعی جامعه ارائه می‌دهد.

در نهایت باید به یاد داشته باشیم که بررسی وضعیت GNI در ایران و سایر کشورها نیازمند توجه به تورم و تغییرات جمعیتی است. استفاده از این ابزار در کنار سایر معیارهای رفاهی به سیاست‌گذاران کمک می‌کند تا تصمیمات بهتری برای آینده مردم بگیرند. امیدواریم این متن توانسته باشد مفاهیم پیچیده اقتصادی را به زبانی ساده و کاربردی برای شما روشن کند.

سوالات متداول